Moja Ryska Przygoda. Postponowanie prawdy

Co jakiś czas ludzkość wymyśla nowe pojęcia, które przez czas jakiś robią zawrotną karierę, odmieniane są przez wszystkie przypadki (oczywiście, w językach, w których przypadki istnieją) i krzyczą z pierwszych stron gazet i internetowych portali. Niektóre z nich na stałe wchodzą do słownika, inne czezną na śmietnisku pojęć-co-się-nie-przyjęły. Jedno z nich pojawiło się w obiegu całkiem niedawno i święci triumfy na medialnych i akademickich salonach. Post-prawda. W oryginale post-truth.

Z racji zawodu stykam się z nim codziennie. Chcę czy nie chcę. Choć muszę wyznać, że raczej to drugie. Bo post-prawdy nie znoszę serdecznie (oksymoron zamierzony, dla większego efektu). I choć sama wzięłam niedawno udział w panelowej dyskusji na temat post-truth reality, jeśli tylko mogę, unikam używania tego jakże cwanego zwrotu.

Tak, właśnie cwanego. Bo kiedy się przyjrzeć post-prawdzie, na pierwszy rzut oka wygląda całkiem, całkiem. Zgrabny zabieg słowotwórczy, oczywiste nawiązanie do Internetu i postmodernizmu, krótkie, zwięzłe opisanie czegoś niezwykle skomplikowanego i wielowymiarowego. Ale drugi rzut oka objawia kryjące się w post-prawdzie niebezpieczeństwo. Niebezpieczeństwo polegające na tym, że ów cwany zwrot, wykorzystując pojęcie prawdy, opisuje coś jej zupełnie przeciwnego. Nadal jednak prawda tkwi w tym pojęciowym zlepku, niczym diament, którego ktoś próbuje użyć do przecięcia szyby w witrynie jubilera.

Post-prawda nie ma nic wspólnego z prawdą. Nie powinna więc przywdziewać jej szatek. Na coś, co nie jest prawdą, homo sapiens wymyślił wiele prostych, jednoznacznych określeń - kłamstwo, fałsz, oszustwo. Tak wiem, opatrzyły się, nie brzmią sexi ani trendy. Ale mają tę zaletę, że niczego nie udają i nie zaciemniają obrazu.

Tak sobie tu marudzę, choć wiem, że to walka z wiatrakami. Post-prawda będzie się panoszyć w przestrzeni informacyjnej, narażając co mniej wyrobionych odbiorców na ryzyko konfuzji. No bo skoro prawda, choć wprawdzie post, to może jednak prawda? Albo chociaż jej pół? 

Truth (1896). Olin Warner (completed by Herbert Adams). Left bronze door at main entrance of the Library of Congress Thomas Jefferson Building. Photo: Carol Highsmith

Prawda nas wyzwoli?

Kiedy człowiek jedzie na konferencję na temat komunikacji strategicznej (nie mylić ze strategią komunikacyjną), spodziewa się różnych rzeczy. I zasadniczo, może bez trudu przewidzieć, jakie słowa-klucze (nie mylić z wytrychami) będą padały ze sceny. Propaganda. Informacja. Dezinformacja. Wojna informacyjna. Media. Media społecznościowe. Nowe technologie. Internet. Kolejność przypadkowa, nieobrazująca żadnego rankingu.

I faktycznie. Dziś w Rydze, na konferencji Eksperckiego Centrum Komunikacji Strategicznej NATO, wszystkie te słowa padły po wielokroć, a nie były odmieniane przez wszystkie przypadki jedynie dlatego, że wypowiadano je po angielsku - w języku globalnej komunikacji. (Notabene, mam prywatną teorię, że brak deklinacji walnie się przyczynił do tego międzynarodowego sukcesu.) Nie spodziewałam się jednak, że tak często-gęsto będzie tu padało słowo, które na pierwszy rzut oka w ogóle do tych puzzli nie pasuje: prawda.

Tymczasem, w każdym panelu - prawda! Czasem samotnie, a czasem w parze z wiarygodnością. Prawda na ustach naukowców, dziennikarzy, polityków. Prawda jako nakaz moralny i jako najskuteczniejsza broń w walce z... kłamstwem. Prawda, dzięki której good guys, którzy mówią prawdę, w końcu zwyciężą bad guys, którzy się z nią mijają. P. R. A. W. D. A.

Nie, żebym wątpiła w wyzwalającą moc prawdy. W końcu już dwadzieścia wieków temu pewien natchniony facet napisał, że prawda nas wyzwoli. Jednak na dnie duszy tli mi się taka malutka, tycia wątpliwość, czy tak do końca można ufać, że kiedy wypowiadane w panelach słowa staną się stratcomowym ciałem, między wiarygodnością a prawdą naprawdę będzie można postawić znak równości. 

Homo nie wiadomo co

Otworzyłam dziś na chybił-trafił tomik Szymborskiej "Tutaj". Co masz mi do powiedzenia, noblistko? - pomyślałam. No i dostałam - pięścią między oczy. Wiersz "Nieczytanie". O tym, że - cytuję - "żyjemy dłużej, ale mniej dokładnie i krótszymi zdaniami". W samo sedno.

Oto my. Homo sapiens dyndający na niewidzialnym łańcuszku od TV-pilota. Homo sapiens wyznający miłość esemesem, ślący gwiazdki (całuski) i dwukropko-nawiasy (uśmieszki). Homo sapiens klikający w internetowe "newsy" napisane tak, by zmieścić się w limicie x znaków. Homo sapiens śmiertelnie zmęczony, gdy musi przeczytać zdanie nie daj Boże wielokrotnie złożone. Homo sapiens przeżuwający homogenizowaną papkę prostej i szybkiej informacji.

Homo. Ale czy jeszcze sapiens?

Fejsbukowa lekcja adaptacji

Odkąd zaczęłam moje bytowanie w świecie Marka Zuckenberga, co jakiś czas dopada mnie irytacja z powodu tego, jak "fejs" się ze mną komunikuje. Że każe mi "lubić" czyjeś wypowiedzi (o, przepraszam, posty), choć w normalnym życiu powiedziałabym z pewnością, że mi się one podobają (o ile by mi się podobały). Że "odznacza mnie" na jakichś zdjęciach, choć z niewiadomych powodów na tychże zdjęciach za licho nie mogę siebie odnaleźć. Że zalewa mnie zaproszeniami do rozmaitych aplikacji, zupełnie nie troszcząc się o to, że nie mam pojęcia, o co w nich chodzi, a poza tym, nie mam czasu na takie głupoty. Że, że, że...

Co ciekawe, z czasem irytacja słabnie, po czym przeradza się w rodzaj obojętności i w pewnym momencie łapię się na tym, że lubię posta koleżanki, która odznaczyła mnie na zdjęciu, na którym mnie nie ma. Przyzwyczaiłam się nawet do tego, że ilekroć się zaloguję, wita mnie poufałe pytanie: "Beata, co u ciebie słychać?" i już nawet nie mam ochoty odpowiedzieć w stylu nieparlamentarnym (a może właśnie parlamentarnym).

Dziś jednak "fejs" zaskoczył mnie czymś nowym i niezwykle twórczym. Wchodzę ja sobie na stronę, żeby zobaczyć, co u mnie słychać, a tam wita mnie kategoryczne polecenie: "Upuść zdjęcia tutaj". Brak wykrzyknika jest bez znaczenia, bo ton nie pozostawia wątpliwości. Upuść i nie marudź. To, że nie upuściłam, zawdzięczam wyłącznie temu, że żadnego zdjęcia nie miałam pod ręką. Inaczej, trudno przewidzieć, czym by się to skończyło.

Dlaczego "fejs" każe zdjęcia "upuszczać", zamiast grzecznie poprosić o ich zamieszczenie, zgadywać nie zamierzam, bo niezgłębione są umysły fesjotwórców. Zastanawiam się jednak, ile czasu upłynie, nim i ten pokraczny komunikat przestanie mnie drażnić i stanie się trwałym elementem fejsowego świata. Consuetudo altera natura est. Prawda?

Paulo Coelho i komórki

Bardzo nie lubię Paulo Coelho. Irytuje mnie tak bardzo, że jego nazwisko systematycznie przekręcam, robiąc z niego Cohelo lub Cohello, i to - proszę mi wierzyć - zupełnie nieświadomie. Kiedy moja starsza córka sięgnęła ostatnio po jego "dzieła", zakipiałam ze złości i aż musiałam sobie zadać pytanie: dlaczego właściwie ten Brazylijczyk tak mnie wkurza? Odpowiedź nasunęła się szybko. Primo, bo Coelho (musiałam sprawdzić pisownię) kiepskim pisarzem jest. Secundo, bo Coelho sławnym pisarzem jest. Co, kurczę blade, powinno się wykluczać. Ale się nie wyklucza.

Oczywiście, ten paradoks nie dotyczy tylko i wyłącznie Paula Cohelo (wróć! Coelho!), ale i wielu innych pisarzy. Sęk jednak w tym, że "alchemik z Rio" (tak go sobie prywatnie nazywam) posiadł umiejętność wciskania się w umysły i zaśmiecania pamięci swoimi pseudoodkrywczymi banałami w stylu "miłość jest jak kostka czekolady - kiedy ją przełkniesz, zawsze poczujesz odrobinę goryczy". Fajne, prawda? Sama to wymyśliłam. Ale równie dobrze, mógłby to wymyślić Coelho. Spec od maksym wszelakich, głębokich jak kanał melioracyjny.

Postanowiłam jednak, że nie będę odwodziła córki od czytania tych mądrości, bo czasy są takie, że rodzic musi się cieszyć, że dziecko w ogóle czyta cokolwiek, nawet gdyby to była tylko książka telefoniczna. Co, nawiasem mówiąc, odkąd wynaleziono komórki, naprawdę graniczyłoby z cudem. A propos. W jednej ze swoich powieści Coelho napisał wiekopomne zdanie: "Może istnieć sto sposobów komunikowania się we współczesnym świecie, ale nic nie zastąpi ludzkiego spojrzenia." Cha! Cha! Ten to chyba w ogóle nie słyszał o komórkach! Spojrzenie - dobra rzecz, zwłaszcza, jak oczy ładne, ale ciekawe, co by zrobił nasz prorok z piątej góry, gdyby zgubił telefon komórkowy. Albo zostawił go w pracy.

Jak ja dzisiaj. W dodatku niejako razy dwa, bo w pośpiechu zostawiłam na biurku obie komórki - prywatną i służbową. (Jakby kto chciał je zgarnąć, uprzedzam, że biuro zamykam na klucz, a pod biurkiem trzymam prywatnego bazyliszka - bez lusterka nie podchodź!) A muszę zadzwonić do koleżanki, z którą umawiałam się na kawę w tym tygodniu, ale nie ustaliłam dokładnie, kiedy. I nie mam książki telefonicznej. A jej numer tkwi zakodowany w telefonie. Klapa! I co pan na to, panie Arcymądry? Nic nie zastąpi ludzkiego spojrzenia? "Bo w oczach tkwi siła duszy" - odpowiada Coelho. Idę ćwiczyć telepatię!

La nostra lingua italiana

Ucz się, dziecko, języków obcych! - powtarzała mi mama, sama biegle władająca dwoma obcymi językami i jako tako dogadująca się w dwóch kolejnych. No, to się uczyłam. Dziś, wzorem mamy, biegle władam dwoma, trzecim jako tako, czwartym jak cię mogę (wszystko przez to, że Sowieci nas trzymali pod butem i uczenie się rosyjskiego było niemal aktem zdrady), piąty, martwy, znam biernie, a każdy romański rozumiem z grubsza. I jeszcze do niedawna, nim zaczęłam podróżować po świecie, żyłam w błogim przeświadczeniu, że taki zestaw gwarantuje mi w miarę sprawne komunikowanie się w niemal każdym zakątku naszego globu. Pomijam, rzecz jasna, konwersacje z przedstawicielami dzikich plemion afrykańskich, a także dysputy na temat fizyki kwantowej. Z resztą powinnam sobie dać radę.

Okazuje się jednak, że niekoniecznie. Kiedy bowiem w Rio de Janeiro szukałam aparatu telefonicznego umożliwiającego rozmowy zagraniczne, pytanie  przechodniów o informację po angielsku, francusku, niemiecku, rosyjsku czy łacinie okazało się kulą w płot. Efekty dało dopiero przedstawienie pantomimiczne, które odegrałam z talentem równym Krasnemu, co z jednej strony podniosło mnie na duchu (poradziłam sobie), a z drugiej zachwiało moją pewnością siebie i kazało się zastanowić, czy aby nie powinnam nauczyć się jeszcze portugalskiego i w ramach treningu oglądać "Izaurę" w oryginale.

Powstrzymało mnie przekonanie, że wszystkich języków świata przecież się nie nauczę, bo choć może z greką bym sobie jakoś poradziła, to już języki skandynawskie przerosłyby mnie na pewno, o językach orientalnych nie wspominając. Greka okazała się zresztą niepotrzebna, bo z kilku podróży do tego pięknego kraju wyniosłam przekonanie, iż każdy, ale to każdy Grek, od właściciela hotelu po kierowcę złapanego na stopa samochodu, mówi choćby łamaną angielszczyzną. Podobnie rzecz ma się w odwiedzonych przeze mnie krajach azjatyckich, których mieszkańcy są doskonale świadomi, że ich języka nikt się uczył nie będzie, więc jeśli chcą mieć turystów, muszą wykonać gest i opanować basic English.

Jakże odmiennie rozumują Włosi! Wystarczyło parę wakacyjnych wizyt, by się przekonać, że mówienie w jakimkolwiek innym języku niż ojczysty jest dla Włocha niezmywalną plamą na honorze. Kierownik pensjonatu, w którym ostatnio mieszkałam, mówił do mnie po angielsku z wyraźnym obrzydzeniem i TYLKO DLATEGO, że inaczej nie mógłby mi jasno wyłuszczyć, czego mi w tym pensjonacie robić nie wolno. Co drugie słowo wtrącał jednak coś po włosku, pewnie po to, by nie zbrukać się zanadto. W kawiarni, kiedy próbowałam dopytać się po angielsku, czym się różni corretto od espresso, kelnerka wybałuszała na mnie oczy, krzycząc "Che?! ", a kiedy poprosiłam o kawę without sugar, pokiwała z zapałem głową, po czym przyniosła mi filiżankę kawy i cukier w torebce. Kiedy parę lat temu na wakacjach trafiłam do włoskiego szpitala, dogadanie się z personelem było kompletnie niemożliwe i problem rozwiązałam na zasadzie kompromisowego układu z lekarzem dyżurnym - ja mówiłam do niego po francusku, on mi odpowiadał po włosku i oboje udawaliśmy, że się rozumiemy.

Podejrzewam, że Włosi mentalnie wciąż jeszcze tkwią w epoce triumfalnego marszu rzymskich legionów przez Europę i uważają, że skoro nawet papież-Polak mówił do nich w "NOSTRA lingua italiana", to reszta mieszkańców tego padołu powinna iść w jego ślady. Jeśli o mnie chodzi, na razie jestem na etapie buntu i silnego postanowienia, by komunikować się we Włoszech po angielsku. Obiecałam sobie również, że do każdego Włocha, który na warszawskiej ulicy spyta mnie o drogę, będę mówiła wyłącznie po polsku, wybałuszając oczy i krzycząc co sił w płucach: "Co?!" Niech wiedzą zjadacze pizzy, że ich legiony nad Wisłę nie dotarły!