Moja Ryska Przygoda. Różne oblicza zwycięstwa

Ostatni weekend spędziłam nad wyraz aktywnie. Zaczynając od końca, w niedzielę wskoczyłam na mojego żelaznego rumaka i popedałowałam, o przepraszam, pogalopowałam do Jurmali (blisko 40 kilometrów w obie strony), by udowadniać na tamtejszej plaży, jak dalece nie wierzę w opowieści o czerniaku. Za to w sobotę rumak posłużył mi za podwózkę do miejsca, gdzie czas spędzają tutejsi miłośnicy jazdy na rolkach. Czyli do Parku Zwycięstwa.

Park Zwycięstwa jest w Rydze kością niezgody. I nie ma to nic wspólnego ze ścigającymi się tam rolkarzami, za to ma wiele wspólnego z historią. Bo w Parku Zwycięstwa (zwanym też placem Zwycięstwa) stoi gigantyczny pomnik, który każdemu mieszkańcowi naszej części Europy skojarzy się jednoznacznie. No, w każdym razie, każdemu powyżej czterdziestki. Proszę tylko rzucić okiem.

Oczywiste, nieprawdaż? Nie ulega wątpliwości, kto zwyciężył i kogo. Na pierwszy rzut oka widać, że to nieustraszona Armia Czerwona odniosła pełne poświęcenia, chwalebne zwycięstwo nad... No, właśnie. Tu historia się rozjeżdża. Jedni mówią, że nad hitlerowską hydrą. Drudzy, że właściwie to nad aliantami, którzy pokornie złożyli w daninie spory kawałek Europy.

Pomnik stoi na tym placu od 1985 roku, kiedy to Łotwa nie była jeszcze Łotwą, tylko Łotewską Republiką Rad, a wersja historii była jedyna i słuszna. Zaś wyrazem tej słuszności oraz wdzięczności był ów pomnik. Od tego czasu sporo się jednak zmieniło. Do jedynie słusznej narracji doszlusowała inna - również jedynie słuszna.  Każda z nich ma na Łotwie gorących zwolenników i przeciwników, o co nietrudno w społeczeństwie tak silnie i wyraźnie spolaryzowanym, jak społeczeństwo znad Dźwiny.

Ponad 37% ludności mówi tu wyłącznie po rosyjsku i ani myśli, by ten stan rzeczy zmienić. Co roku, 9 (podkreślam: dziewiątego) maja, przedstawiciele tej znaczącej części społeczeństwa, tłumnie zbierają się na placu Zwycięstwa, by - na pohybel całej reszcie - świętować z pompą Dzień Zwycięstwa (starsi zapewne pamiętają ze szkoły: Dzień Zwycięstwa, maj zielony, białe kwitną bzy...). I nie ma to, tamto. Są kwiaty, mundury, ordery. Osobiście tego nie widziałam, bo przybyłam do Rygi w czerwcu, ale koledzy z pracy, którzy widzieli, byli pod wrażeniem. Niezbyt przyjemnym, ale za to wielkim.

Od lat powstają plany - mniej lub bardziej oficjalne, by się tego "wyrazu wdzięczności" pozbyć. Była nawet próba wysadzenia pomnika, która skończyła się tragiczną śmiercią wykonawców zadania. Ostatnią petycję obywatelską w tej sprawie sejm odrzucił kilka dni temu. Rosyjskojęzyczny burmistrz Rygi nie krył oburzenia pomysłem...

O tym wszystkim myślałam, jeżdżąc na rolkach wokół spornego monumentu, a obok mnie śmigały grupy nastolatków radośnie przekrzykujących się... po rosyjsku. Czy i dla nich ten pomnik znaczy coś więcej niż punkt orientacyjny na trasie rolkowych wyścigów? Odpowiedź poznam, być może, w maju przyszłego roku, kiedy 9 maja przyjdę na własne oczy zobaczyć pęknięte łotewskie społeczeństwo. O ile się odważę...

Moja Ryska Przygoda. Różne oblicza zwycięstwa

Ostatni weekend spędziłam nad wyraz aktywnie. Zaczynając od końca, w niedzielę wskoczyłam na mojego żelaznego rumaka i popedałowałam, o przepraszam, pogalopowałam do Jurmali (blisko 40 kilometrów w obie strony), by udowadniać na tamtejszej plaży, jak dalece nie wierzę w opowieści o czerniaku. Za to w sobotę rumak posłużył mi za podwózkę do miejsca, gdzie czas spędzają tutejsi miłośnicy jazdy na rolkach. Czyli do Parku Zwycięstwa.

Park Zwycięstwa jest w Rydze kością niezgody. I nie ma to nic wspólnego ze ścigającymi się tam rolkarzami, za to ma wiele wspólnego z historią. Bo w Parku Zwycięstwa (zwanym też placem Zwycięstwa) stoi gigantyczny pomnik, który każdemu mieszkańcowi naszej części Europy skojarzy się jednoznacznie. No, w każdym razie, każdemu powyżej czterdziestki. Proszę tylko rzucić okiem.

Oczywiste, nieprawdaż? Nie ulega wątpliwości, kto zwyciężył i kogo. Na pierwszy rzut oka widać, że to nieustraszona Armia Czerwona odniosła pełne poświęcenia, chwalebne zwycięstwo nad... No, właśnie. Tu historia się rozjeżdża. Jedni mówią, że nad hitlerowską hydrą. Drudzy, że właściwie to nad aliantami, którzy pokornie złożyli w daninie spory kawałek Europy.

Pomnik stoi na tym placu od 1985 roku, kiedy to Łotwa nie była jeszcze Łotwą, tylko Łotewską Republiką Rad, a wersja historii była jedyna i słuszna. Zaś wyrazem tej słuszności oraz wdzięczności był ów pomnik. Od tego czasu sporo się jednak zmieniło. Do jedynie słusznej narracji doszlusowała inna - również jedynie słuszna.  Każda z nich ma na Łotwie gorących zwolenników i przeciwników, o co nietrudno w społeczeństwie tak silnie i wyraźnie spolaryzowanym, jak społeczeństwo znad Dźwiny.

Ponad 37% ludności mówi tu wyłącznie po rosyjsku i ani myśli, by ten stan rzeczy zmienić. Co roku, 9 (podkreślam: dziewiątego) maja, przedstawiciele tej znaczącej części społeczeństwa, tłumnie zbierają się na placu Zwycięstwa, by - na pohybel całej reszcie - świętować z pompą Dzień Zwycięstwa (starsi zapewne pamiętają ze szkoły: Dzień Zwycięstwa, maj zielony, białe kwitną bzy...). I nie ma to, tamto. Są kwiaty, mundury, ordery. Osobiście tego nie widziałam, bo przybyłam do Rygi w czerwcu, ale koledzy z pracy, którzy widzieli, byli pod wrażeniem. Niezbyt przyjemnym, ale za to wielkim.

Od lat powstają plany - mniej lub bardziej oficjalne, by się tego "wyrazu wdzięczności" pozbyć. Była nawet próba wysadzenia pomnika, która skończyła się tragiczną śmiercią wykonawców zadania. Ostatnią petycję obywatelską w tej sprawie sejm odrzucił kilka dni temu. Rosyjskojęzyczny burmistrz Rygi nie krył oburzenia pomysłem...

O tym wszystkim myślałam, jeżdżąc na rolkach wokół spornego monumentu, a obok mnie śmigały grupy nastolatków radośnie przekrzykujących się... po rosyjsku. Czy i dla nich ten pomnik znaczy coś więcej niż punkt orientacyjny na trasie rolkowych wyścigów? Odpowiedź poznam, być może, w maju przyszłego roku, kiedy 9 maja przyjdę na własne oczy zobaczyć pęknięte łotewskie społeczeństwo. O ile się odważę...

Moja Ryska Przygoda. Krótka refleksja o tożsamości

Żeby ktoś się nie poczuł zrobiony w konia, od razu powiem, że rzecz będzie o mojej tożsamości, a nie o tożsamości Bourne'a. Nic sensacyjnego. Żadnej amnezji. Tożsamość. Czyli to, co się na mnie składa.

A składa się, między innymi, pamięć. Moja ulubiona część tożsamości, zwłaszcza po lekturze "Pamięci i tożsamości" św. Jana Pawła II (polecam!). Dla Bourne'a też miała niebagatelne znaczenie (pamięć, nie książka). Ale ja nie o tym. Ja o innej pamięci, nie tej, jak mam na nazwisko, czy co jadłam na śniadanie (zwłaszcza, że dziś akurat nic nie jadłam, więc nie ma co pamiętać). Chodzi o pamięć zbiorową.

Bo dziś jest pierwszy września. A ja, po raz pierwszy odkąd żyję na planecie Ziemia, pracuję niemal wyłącznie z cudzoziemcami. I po raz pierwszy dla moich kolegów z pracy nie było oczywiste, że pierwszy września to coś więcej niż pogrążone w rozpaczy dzieciaki, bo rok szkolny się zaczął. Że za tą datą kryje się inny dramat, dramat całego narodu, dramat, który będzie trwał na wieki w zbiorowej pamięci historycznej, dzięki indywidualnej pamięci takich jak ja. Przez krótką chwilę poczułam się sama. Bo nikt ze mną tej pamięci nie dzielił.

Takich chwil przeżyłam tu już kilka. Dwudziesty ósmy czerwca. Piętnasty sierpnia. Trzydziesty pierwszy sierpnia... Nie mam pretensji do kolegów. Oni też mają swoje daty, o których ja nie mam pojęcia. Czasem się nimi dzielimy. Czasem nawet razem świętujemy, jeśli data jest z tych radosnych, a ci, dla których jest ważna, tego chcą. Ale te celebracje, choć miłe, nie są w stanie stworzyć poczucia wspólnoty. Chociażby dlatego, że o Bitwie Warszawskiej muszę opowiadać po angielsku. I że w ogóle muszę opowiadać, bo bez mojej opowieści piętnasty sierpnia nic by dla nikogo nie znaczył.

No i jak mam im zaśpiewać "Jedzie, jedzie na Kasztance" tak, żeby zrozumieli? I żeby nikt mnie nie
pytał, kto to był ten Komendant. Chief jakiś? 

Drzewo życia, czyli adwentowa refleksja poetycka

Drzewo I

Korzeniami wczepiam się w życie,
koroną  sięgam śmierci.
Wiatr w moich liściach
szepcze o wieczności.


Drzewo II

W moich liściach ukryta
mnogość bytów i znaczeń.
Pytania retoryczne
i godzące w sedno,
istoty osobliwe,
osoby istotne,
czasy przeszłe, zaprzeszłe,
obecne i przyszłe
(a gdy się dobrze przyjrzeć,
także te niebyłe).
Wiem, że jestem
i tyle musi mi wystarczyć.
Choć czasem, dosyć często
korci mnie, by spytać,
czy cieśla zrobi ze mnie
stół czy szubienicę. 

Wojna i guziki

Wrzesień zwykle nastraja mnie melancholijno-refleksyjnie. Skończyły się wakacje (a szkoda!), zaczął rok szkolny (niestety!), a od pierwszego poczynając, na głowę walą się kolejne, niewesołe rocznice. Jak się człowiek choć trochę uczył historii, nie sposób uniknąć przygnębiających refleksji.

Ten rok, na tle poprzednich, do takich rozmyślań nastraja w sposób szczególny i nie muszę tłumaczyć, dlaczego. I choć zgadzam się, że proste analogie prowadzą donikąd, i choć wierzę, że tym razem historia pójdzie innym torem, po głowie, nie wiedzieć czemu, plącze mi się od kilku dni wiersz Herberta "Pożegnanie września". O dniach amarantowych jak lanca ułańska. O Polakach i bagnetach. I o guzikach, których Wódz obiecał nie oddać, a one się śmiały: "Nie damy, nie damy chłopców płasko przyszytych do wrzosowisk"... Może nie powinnam była tak pilnie się uczyć literatury?

Miasto 44

Tym razem mi się poszczęściło - obejrzałam "Miasto 44", zanim krytycy wzięli film w obroty i przenicowali go doszczętnie. Dzięki temu, oglądałam bez rozbudzonych oczekiwań czy wzbudzonych uprzedzeń. Za to w doskonałych i spektakularnych warunkach - gigantyczny ekran i wspaniała akustyka Stadionu Narodowego (brawa dla organizatorów, którzy podobno musieli zmierzyć się z wieloma problemami technicznymi, co im się znakomicie udało).

Film...

Wcisnął mnie w fotel. Dosłownie. Przy wielu scenach zasłaniałam usta ręką, by nie krzyknąć. Przy innych przydały się chusteczki do nosa. To jeden z tych obrazów, o których nie można powiedzieć, że się podobał, a który mimo to budzi podziw. Obrzydliwy realizm wojny zgrabnie przemieszany z odrealnionym światem uczuć i emocji bohaterów. Wszystko umiejętnie akcentowane rewelacyjną muzyką.

Czy wzbudzi kontrowersje? Zapewne. Jak każdy film dotykający choćby koniuszkami palców naszej narodowej ikony, jaką jest powstanie. Tym bardziej, że choć jest o powstańcach, to chyba jednak nie jest adresowany do nich. Nakręcony przez młodych dla młodych, jako wyraz szacunku dla tych, którzy byli młodzi w mieście 44.

Niektórzy pewnie powiedzą, że to Tarrantino po polsku. Inni wyciągną skojarzenia z Matriksem. Też mi się tak kojarzyło. Chwilami. Ale co z tego? Wracając po seansie nocnymi ulicami Warszawy, dziękowałam Bogu, że żyję w tym mieście w roku 2014.

Wujek Stach chyba by się zdziwił

W rocznicę Powstania Warszawskiego zawsze myślę o wujku Stachu. Właściwie nie był moim wujkiem, tylko stryjecznym dziadkiem, a dokładniej bratem mojego dziadka. Z braku precyzyjnego i krótkiego określenia tego stopnia pokrewieństwa, został kiedyś ochrzczony wujkiem Stachem lub po prostu Stachem. I tak zostało.

Wujek Stach walczył w powstaniu. Był żołnierzem baonu Wigry i 2 września zginął w szpitalu na Długiej. Walczył przez cały, długi miesiąc, został ranny i choć mógł się ewakuować z innymi powstańcami, został w szpitalu z ciężko rannym chłopcem, który strasznie się bał... No i zginęli obaj - kulka w głowę i spalony szpital. Została mogiła na warszawskich Powązkach i zdjęcie Stacha z narzeczoną zrobione na Marszałkowskiej 31 lipca 1944 roku.

I kiedy dziś czytam felieton Magdaleny Środy o tym, że Powstanie Warszawskie kojarzy jej się z kultem martyrologii i militarnego fiaska, zastanawiam się, co by na to powiedział wujek Stach. Podejrzewam, że trochę by się zdziwił. On się przecież nie pisał na los męczennika, nie szedł do powstania z hasłem "z honorem lec". W planach miał ślub, rodzinę - życie po prostu. Walczył, bo wierzył, że tak trzeba i że zwycięstwo jest możliwe.

Jakże łatwo jest dziś, z perspektywy całej wiedzy (i niewiedzy) historycznej, krzyczeć o klęsce, która z góry była wiadoma. Ale nawet jeśli założyć, że była, roztrząsanie tego w dniu, gdy oddaje się hołd ludziom, którzy w powstaniu zginęli, jest co najmniej nie na miejscu. I nadużyciem jest twierdzenie, że ludzie zatrzymujący się w zadumie na dźwięk wyjących o godzinie 17 syren, czczą narodową klęskę. Nie, Pani Profesor, oni czczą pamięć ludzi, których stać było na heroizm - tym bardziej dramatyczny, że nieuwieńczony sukcesem.

W felietonie pani Środy dostało się też Muzeum Powstania Warszawskiego. "W większości krajów świata muzeum narodowej klęski odpychałoby i turystów i obywateli i polityków. W Polsce przeciwnie." Muzeum narodowej klęski? Chyba nie byłyśmy w tym samym muzeum. Albo patrzymy inaczej. I czujemy inaczej. Bo dla mnie to jest muzeum pamięci. O ludziach, Pani Profesor. O ludziach, którym ani ja, ani Pani (z całym szacunkiem) do pięt nie dorastamy. I o których po prostu nie wolno nam zapomnieć.

Jak się pisze historia

Historia się pisze przez "samo h". I na tym się kończy "samo-pisanie-się" historii. Bo poza tym, piszą ją ludzie. I jest to zjawisko fascynujące, którego zgłębianie może doprowadzić tylko do jednego: człowiek przestaje ufać jakimkolwiek podręcznikom, monografiom i innym dziełom o dziejach. W każdym razie, ROZSĄDNY człowiek nie ufa im bezwzględnie, bo wie, KTOŚ TO KIEDYŚ NAPISAŁ i jest to tylko wersja tego ktosia, która na pewno nie jest jedyną istniejącą.

Tak mnie wzięło na rozważania o historiografii, bo primo, ślęczę nad tą "Czarną księgą rewolucji francuskiej", gdzie aż roi się od dowodów na to, że historykom ufać nie należy, a secundo, dostałam do przeczytania pewną pracę doktorską. Praca dotyka historii stosunkowo świeżej, bo sprzed mniej więcej 30 lat, a konkretnie młodzieżowych ruchów opozycyjnych w Gorzowie Wielkopolskim. Trafiła zaś do mnie, bo tak się składa, że "młodzieżowe ruchy opozycyjne w Gorzowie Wielkopolskim" są mi jakoś tam bliskie, choćby ze względu na to, że jednego takiego młodego opozycjonistę z Gorzowa poślubiłam - oczywiście, jak jeszcze był młody, czyli - hmm (wybacz, Kochanie) - dosyć (na wszelki wypadek to zrelatywizuję) dawno temu.

Rozdział, który mnie najbardziej zainteresował, dotyczył gorzowskiego harcerstwa "niezależnego". Przede mną pracę tę czytało już parę innych osób - uczestników opisywanych wydarzeń, i każda naniosła jakieś poprawki. Ja także coś tam skorygowałam, mój ślubny też. Sporo się przy tym napociliśmy, ustalając, "czy to było w 1983 czy w 1985", "czy oni was zgarnęli 14-go grudnia, czy może później". I szczerze mówiąc, pewności nie mieliśmy...

Tu dochodzę do sedna. No bo powiedzmy to sobie otwarcie - współtworzyliśmy pracę, było, nie było, naukową. Doktorską. Która trafi do jakichś tam archiwów. Na którą inni będą się kiedyś powoływać. Która stanie się ŹRÓDŁEM. A my co? Nie dość, że komentarze i poprawki tych, co czytali przed nami, czasem budziły nasze wątpliwości, to nawet my sami, choć przecież BYLIŚMY, WIDZIELIŚMY, PRZEŻYLIŚMY, nie jesteśmy pewni. Bo, po prostu - nie pamiętamy. W każdym razie, nie pamiętamy zbyt dokładnie. I każdy z tych, co byli, widzieli, przeżyli pewnie pamięta to jakoś inaczej. Inaczej rozkłada akcenty, inaczej plasuje tam siebie. Inaczej pisze tę historię. Która, niestety, sama się nie napisze.

Za jakieś dwieście-trzysta lat...

Jeśli prawdą jest, że cały rok jest taki jak noc sylwestrowa, to mój 2010 będzie przesiąknięty historiozoficzną refleksją. No bo jak ma być inaczej, skoro znaczną część nocy z 31 grudnia 2009 na 1 stycznia 2010 spędziłam, dyskutując zawzięcie nad rolą generała Okulickiego w wybuchu Powstania Warszawskiego? "Też macie tematy!" - prychnęła moja starsza córka, kiedy usłyszała, o czym dyskutowaliśmy z przyjaciółmi. Ona sama szalała, jak Pan Bóg przykazał, na prywatce i wolę nie pytać o szczegóły, żeby się przy okazji nie dowiedzieć, jak będzie wyglądał rok 2010 w wydaniu Zośki. Młodsza córka dyskusję o Okulickim przespała, przebudziła się na chwilę, gdy rozmowa skręciła na nadchodzące wybory prezydenckie, wypiła Piccolo, po czym znowu rzuciła się w objęcia Morfeusza. Jej rok będzie baaardzo zrelaksowany.

Cóż, niezależnie od mojego Sylwestra, okazji do refleksji nad historią w tym roku na pewno nam nie zabraknie. 2010 obfituje w rocznice - od bitwy pod Grunwaldem, przez Bitwę Warszawską, po rok 1980 i powstanie "najpiękniejszej w klasie robotniczej". Będzie co wspominać i co fetować - jak zwykle trochę bezmyślnie i komiksowo, z klarownym podziałem na "mych" i "onych". Tu Jagiełło, tam Urlich von Jungingen. Tu  Piłsudski, tam Kamieniew. Tu Wałęsa, tam Babiuch, Jagielski et consortes. Im dalej, tym łatwiej ten podział przeprowadzić i go bronić. Im bliżej, tym bardziej granice się zacierają, ludzkie losy plączą, motywacje komplikują. Wczorajsi bohaterowie zyskują miano agentów, przedwczorajsi agenci przeskakują płoty i wielkim, zabawnym długopisem zapisują nowe karty historii. Miłośnicy klarownych podziałów będą musieli poczekać aż opadnie kurz emocji i przemówią wyłącznie fakty. Za jakieś dwieście-trzysta lat...

Trzynastego...

... nawet w grudniu jest wiosna. Tak śpiewała Kasia Sobczyk w 1967 roku. Nie przewidziała, że w roku 1981 nawet w maju wiosną będzie cieszyło się niewielu. A trzynasty grudnia wjedzie do historii opancerzonym SKOT-em.

Ten SKOT był pierwszą rzeczą, jaką zobaczyłam z mojego okna przy ulicy Belwederskiej, rankiem 13 grudnia 1981 roku. Stał na środku skrzyżowania, lekko przyprószony śniegiem, wielki i groźny. Wtedy jeszcze myślałam, że to czołg, ale luki w wiedzy o militariach szybko się wypełniły. Nawiasem mówiąc, moje słownictwo wzbogaciło się jeszcze o parę innych słów: koksownik, godzina milicyjna, rozmowy kontrolowane, internowanie... Dla nastolatki, którą wówczas byłam, "stan wojenny" był równoznaczny z wojną i potrzebowałam trochę czasu, by zrozumieć, dlaczego żołnierze, przetrzepujący mi plecak na skrzyżowaniu Dolnej z Belwederską, noszą polski mundur...

Dziś rano, przy śniadaniu, pytam dzieci: - Wiecie, jaka dziś rocznica? Chwila konsternacji, więc podpowiadam: trzynasty grudnia, wtedy też była niedziela... Wreszcie, olśnienie i między "podaj mi miód" a "czy mogę prosić o twaróg" pada: "stanu wojennego". Bez specjalnych emocji, z lekkim zniecierpliwieniem, że matka przy niedzielnym śniadaniu przepytuje z historii. Tak, z historii - takiej samej jak bitwa pod Grunwaldem czy 1 września 1939. Pyta o coś, co wydarzyło się, nim przyszli na świat, a więc lata świetlne temu...

Popołudniu kupowałam prezenty pod choinkę. W Arkadii tłumy, żeby zaparkować, trzeba było krążyć po parkingu przez kilkanaście minut w nadziei, że ktoś odjedzie. Nie cierpię centrów handlowych, mam alergię na zakupy, a takie dni jak dzisiejszy tylko ten stan potęgują. Tłok, ścisk, ogłuszająca muzyka, feeria barw i świateł, od których można dostać epilepsji.

Snuję się od sklepu do sklepu, coraz bardziej znudzona, coraz bardziej ogłupiała i wściekła. I nagle, pośród całego tego przedświątecznego chaosu - wspomnienie tamtego grudniowego poranka. Głuchy telefon,  skandowane w radiu przemówienie, puste, zaśnieżone ulice. Płonący koksownik i SKOT. I towarzyszący temu wszystkiemu strach...

Z zamyślenia wyrwał mnie dźwięk komórki - telefonu, który głuchnie tylko wtedy, gdy tego zechcę lub gdy zapomnę naładować baterię. Wokół mnie setki młodych ludzi, którzy nie znają słowa "koksownik", przeciskało się między półkami uginającymi się od nikomu niepotrzebnych rzeczy. Bynajmniej nie na kartki. Kto wie, może dla tych młodych "trzynastego nawet w grudniu jest wiosna". Może znów...?